Stok devir hızı, belli bir dönemde satılan malın maliyetinin o dönemdeki ortalama stok değerine bölünmesiyle bulunur ve elinizdeki malın yılda kaç kez satışa dönüştüğünü gösterir. İthalatçı için bu oran tek başına bir hedef değil, bir teşhis aracıdır: hangi kalemin fazla, hangisinin az taşındığını söyler.
Bu yazı oranın nasıl hesaplandığını, kaç aylık stok karşılığına çevrildiğini ve sonucun ne zaman "fazla stok", ne zaman "riskli azlık" olarak okunacağını anlatıyor. Ne zaman sipariş verileceği ayrı bir sorudur; onu yeniden sipariş noktası ve emniyet stoğu yazısında ele aldık.
Devir hızı nasıl hesaplanır?
İki girdi gerekir: dönemde satılan malın maliyeti ve aynı dönemdeki ortalama stok değeri. Ortalama stok, dönem başı ve dönem sonu stok değerinin ortalaması olarak alınabilir; dalgalı çalışan bir portföyde aylık değerlerin ortalaması daha doğru sonuç verir.
- Devir hızı = dönemde satılan malın maliyeti ÷ ortalama stok değeri
- Kaç aylık stok = 12 ÷ devir hızı (yıllık hesapta)
- Gün karşılığı = 365 ÷ devir hızı
Örnek: bir yılda satılan malın maliyeti 6 birim, yıl boyunca taşınan ortalama stok değeri 2 birim olsun. Devir hızı 6 ÷ 2 = 3 çıkar; yani stok yılda üç kez döner ve bu, yaklaşık dört aylık stok taşıdığınız anlamına gelir. Buradaki rakamlar hesabın nasıl kurulduğunu göstermek için seçilmiş örneklerdir.
Hesabı satış fiyatıyla değil maliyetle yapın. Satış fiyatıyla yapılan hesap, kâr marjı değiştikçe oranı da değiştirir ve dönemler karşılaştırılamaz hâle gelir. Maliyet tarafında hangi kalemlerin olduğu için gerçek birim maliyet hesabı yazısına bakabilirsiniz.
Kaç aylık stok makul?
Tek bir doğru sayı yok; doğru aralık temin süresine bağlıdır. Denizyoluyla getirilen bir üründe üretim, sevkiyat ve gümrük toplamı haftalar sürüyorsa, bir aylık stokla çalışmak sürekli stoksuz kalmak demektir. Aynı ürün hava kargoyla tamamlanabiliyorsa daha az stokla çalışılabilir.
Pratik ölçüt şudur: taşınan stok, temin süresini artı talep dalgalanmasını karşılıyor mu? Karşılıyorsa oran düşük görünse de sorun yoktur. Karşılamıyorsa oran yüksek görünse de kayıp vardır, çünkü satış stoksuzluk yüzünden düşmüştür.
Kalemleri sınıflamak
Portföy ortalaması yanıltıcıdır: hızlı dönen üç model, yavaş dönen otuz modeli gizler. Bu yüzden ölçüm kalem bazında yapılır ve kalemler üç gruba ayrılır.
| Grup | Göstergesi | Yapılacak iş |
|---|---|---|
| Hızlı dönen | Devir hızı portföy ortalamasının üstünde, stoksuz kalma sık | Emniyet stoğunu artır, sipariş sıklığını yükselt |
| Orta | Devir hızı ortalamaya yakın, satış düzenli | Mevcut düzeni koru, dönemsel gözden geçir |
| Yavaş dönen | Aylar boyunca aynı stok, satış seyrek | Sipariş durdur, eritme planı kur, portföyden çıkarmayı değerlendir |
Yavaş dönen grubun içinde iki farklı durum vardır ve karıştırılmamalıdır: yeni girmiş bir model henüz dönmemiş olabilir, eski bir model artık dönmüyor olabilir. İlki beklemeyi, ikincisi karar vermeyi gerektirir. Üretimi biten modellerde son parti alımı ve stok eritme kararı buradan çıkar.
Ölçüm neyi göstermez?
- Kârlılığı göstermez. Hızlı dönen bir kalem düşük marjlı olabilir. Devir hızı yalnızca stokun ne kadar hızlı satışa döndüğünü söyler.
- Stoksuz kalmayı göstermez. Yüksek devir hızı, rafın sık sık boş kaldığı anlamına da gelebilir. Bu yüzden oran, stoksuz kalma gün sayısıyla birlikte okunur.
- Kayıt hatasını göstermez. Stok kaydı gerçeği yansıtmıyorsa oran da yanlış çıkar; stok kaydı ile depo sayımının uyuşmama nedenleri ölçümden önce kapatılmalıdır.
- Parti farkını göstermez. Aynı modelin iki partisi karışmışsa yavaş dönen parti görünmez; FIFO düzeni bu yüzden ölçümün önkoşuludur.
Ölçüm hangi sıklıkla yapılır?
Yıllık ölçüm portföyün genel sağlığını gösterir, ama karar almaya yetmez: bir yıl sonra fark edilen yavaş kalem için yapılacak çok az şey kalır. Pratik düzen, iki ölçümü birlikte yürütmektir.
- Aylık: kalem bazında kaç aylık stok taşındığına bakılır. Bu ölçüm sipariş kararını besler ve hızlı değişen kalemleri yakalar.
- Yıllık: portföy ortalaması ve grup dağılımı çıkarılır. Bu ölçüm portföy kararını besler: hangi segment büyüyor, hangisi küçülüyor.
- Parti bazında: ithalatta her partinin ne kadar sürede eridiği ayrıca kaydedilir; bir sonraki parti adedi bu kayda bakılarak belirlenir.
Ölçümü yaparken dönem seçimine dikkat edin. Kampanyalı bir ayı ya da tek seferlik büyük bir kurumsal satışı içeren dönem, oranı olduğundan iyi gösterir. Böyle bir hareket varsa onu ayrı satırda tutup ortalamadan çıkarmak daha doğru sonuç verir.
Devir hızı düşükse sırayla ne yapılır?
- Ölçümü kalem bazına indir; ortalamayla karar vermeyi bırak.
- Yavaş dönen kalemlerde açık siparişleri durdur; yolda olan partiyi ayrı listele.
- Bu kalemlerin bayi kanalındaki hareketine bak; sell-in ve sell-out farkı mal bayide bekliyor mu, son kullanıcıya gidiyor mu sorusunu cevaplar.
- Portföyü gözden geçir: kaç model ve hangi segment taşındığı kararı devir hızını doğrudan belirler.
- Kalan stok için eritme planı kur ve yeni parti kararını plan sonuçlanmadan verme.
Kısa özet
Devir hızı maliyet üzerinden hesaplanır, ay karşılığına çevrilir ve kalem bazında okunur. Doğru aralık temin süresiyle birlikte belirlenir; ortalamaya bakarak verilen karar neredeyse her zaman yanlış kalemi hedefler. KAV Elektronik ithal ettiği ürün gruplarında bu ölçümü kendi stok planlamasında kullanıyor.