Kısa cevap: ATR eşyanın serbest dolaşımda olduğunu, EUR.1 eşyanın tercihli menşeli olduğunu, menşe şahadetnamesi ise eşyanın hangi ülkede üretildiğini belgeler. Üçü aynı şeyi kanıtlamaz; bu yüzden "hangisini göndereceğiz" sorusunun cevabı gidilen pazara ve ürünün menşeine göre değişir.
Belgeyi talep eden taraf genelde alıcıdır, çünkü avantaj onun tarafında doğar: doğru belgeyle gelen eşya varış ülkesinde daha düşük vergiyle içeri girer. Belge eksik ya da yanlışsa fark alıcıya maliyet olarak yansır ve sipariş tartışmaya döner.
Üç belge, üç farklı iddia
| Belge | Neyi kanıtlar | Tipik olarak hangi sevkiyatta |
|---|---|---|
| A.TR Dolaşım Belgesi | Eşyanın serbest dolaşımda olduğunu | Avrupa Birliği ülkelerine giden sanayi ürünleri |
| EUR.1 Dolaşım Sertifikası | Eşyanın tercihli menşe kurallarını karşıladığını | Serbest ticaret anlaşması bulunan ülkelere giden sevkiyatlar |
| Menşe Şahadetnamesi | Eşyanın menşe ülkesini | Tercihli rejim bulunmayan pazarlar, alıcının talebi |
Tablodaki en kritik satır birincisi. ATR bir menşe belgesi değildir. Serbest dolaşım durumunu gösterir; yani ürünün Türkiye'de üretilmiş olması şart değildir, ithal edilmiş ve yurda girişte yükümlülükleri tamamlanmış bir ürün de bu belgeyle gönderilebilir. EUR.1 ise tam tersine menşe esaslıdır: ürünün o anlaşma kapsamındaki menşe kurallarını karşılaması gerekir.
İthal ürünü ihraç ediyorsanız fark burada çıkar
Çin'den getirdiğiniz bir ürünü Avrupa'daki bir alıcıya satıyorsanız, ürün Türk menşeli olmadığı için menşe esaslı tercihli bir belge düzenlemek mümkün olmaz; ama ürün serbest dolaşıma girmişse dolaşım tarafındaki belge gündeme gelebilir. Aynı ürünü serbest ticaret anlaşması olan üçüncü bir ülkeye satıyorsanız, menşe kuralı karşılanmadığı için tercihli belge beklentisini baştan netleştirmek gerekir.
Bu nedenle ihracat teklifini verirken iki şeyi ayrı ayrı yazın: ürünün menşe ülkesi ve hangi belgenin düzenlenebileceği. Alıcı "menşe Türkiye yazın" dediğinde doğru cevap, ürünün gerçek menşeini değiştirmek değil, hangi belgenin gerçekten düzenlenebileceğini söylemektir. Malı Türkiye'ye hiç sokmadan üçüncü ülkeye gönderiyorsanız kurgu tamamen değişir; onu transit ticaret yazısında ele aldık.
Belgeyi kim hazırlar, kim onaylar?
- İhracatçı hazırlar. Bilgiler faturadan, ambalaj listesinden ve taşıma belgesinden gelir; üç belgenin birbirini tutması gerekir.
- Onay mercii belgeye göre değişir. Dolaşım belgelerinde onay ve vize süreci gümrük ve ilgili oda tarafında yürür; menşe şahadetnamesi oda onayıyla düzenlenir. Hangi belgede hangi adımın geçerli olduğunu her sevkiyat öncesi gümrük müşavirinizle teyit edin.
- Beyanla uyum şarttır. Belgedeki adet, ağırlık ve ürün tanımı ihracat beyannamesiyle aynı olmalıdır; fark varsa belge varış ülkesinde kabul görmeyebilir.
- Küçük gönderilerde ayrı yol vardır. Düşük değerli ve küçük gönderiler için mikro ihracat (ETGB) ayrı bir usuldür; belge beklentisi de farklı kurulur.
Alıcı belge istediğinde ne sorulur?
Alıcıdan gelen "bize dolaşım belgesi gönderin" talebi tek başına yeterli bilgi değildir. Doğru belgeyi belirlemek için üç soruyu netleştirin:
- Hangi ülkeye giriş yapacak? Belge, malın varış ülkesindeki rejime göre anlam kazanır; transit geçtiği ülkeler bu kararı değiştirmez.
- Eşya o ülkede hangi rejimden yararlanacak? Alıcı tercihli bir indirim bekliyorsa menşe esaslı belge, yalnızca menşe beyanı istiyorsa şahadetname gündeme gelir.
- Eşyanın menşei ne? Bu soru en çok atlanan sorudur. İthal bir üründe menşe, ürünü ürettiğiniz yer değil, üretildiği ülkedir; Türkiye'de yapılan paketleme ya da etiketleme menşeyi değiştirmez.
Üç cevabı aldıktan sonra belge kararı tek seçeneğe iner. Alıcıya belgeyi taahhüt etmeden önce bu kontrolü yapmak, sonradan "belge kabul edilmedi" yazışmasının önüne geçer.
Masraf ve süre teklifte nasıl yazılır?
Belge düzenleme, onay ve kurye masrafları küçük görünür, ama teslim şekline göre taraf değiştirir. Teklifte iki satır bulunsun: belgenin hangi taraf tarafından düzenleneceği ve masrafın kimde olduğu. Süre tarafında ise belgenin sevkiyatla birlikte çıkacağını yazın; sevkiyat sonrası düzenleme beklentisi oluşturmayın.
Belgelerin orijinal nüshasıyla kopya nüshasını da ayırın. Alıcı gümrükte orijinal nüsha arıyorsa, evrakın sevkiyatla aynı hızda gitmesi gerekir; bu yüzden evrak gönderim yolu da teklifte konuşulan bir konudur.
En sık yapılan dört hata
- Belgeyi sonradan istemek. Belge sevkiyat anında düzenlenir; mal varış ülkesine ulaştıktan sonra geriye dönük düzenleme talebi her zaman sonuç vermez ve süreci uzatır.
- Menşe ile serbest dolaşımı karıştırmak. "Elimde ATR var, demek ki ürün Türk menşeli" çıkarımı yanlıştır ve alıcıya yanlış taahhüt verilmesine yol açar.
- Ürün tanımını faturadan farklı yazmak. Belgede "elektronik ürün" yazıp faturada model adı vermek, varışta eşleştirme sorunu çıkarır.
- Teslim şeklini hesaba katmamak. Belge masrafı ve sorumluluğu teslim şekline göre değişir; EXW, FOB ve CIF seçimi bunu belirler.
İlk ihracatta sırayla ne yapılır?
Pazar, belge ve sevkiyat düzenini birlikte kurmak gerekir; genel çerçeveyi ihracata başlarken yazısında anlattık. Belge tarafı için kısa sıra şudur:
- Alıcının ülkesini ve o ülkeyle tercihli bir rejim bulunup bulunmadığını netleştir.
- Ürünün menşeini belirle; ithal bir üründe menşe, ürünü aldığınız ülkedir.
- Bu ikisine göre hangi belgenin düzenlenebileceğini gümrük müşavirinle teyit et.
- Teklifte belgeyi ve masraf tarafını yazılı olarak belirt.
- Sevkiyat anında belgeyi fatura ve ambalaj listesiyle birlikte hazırla.
Özet
ATR serbest dolaşımı, EUR.1 tercihli menşei, menşe şahadetnamesi ise üretim yerini belgeler. Doğru belge gidilen pazar ile ürünün menşeinin kesiştiği yerde belirlenir ve teklif aşamasında yazılı hâle gelir. KAV Elektronik ithalatın yanında ihracatı da hizmet olarak veriyor; sevkiyat ve belge düzenini bu çerçevede kuruyor.