Konteyner açıldığında ezilmiş koli görürseniz iki ayrı soruyu karıştırmayın: riskin kimde olduğunu teslim şekli belirler, zararın kimden tahsil edileceğini ise sigorta poliçesi. Teslim şekline göre risk size geçmişse satıcıya dönmek yerine poliçeye ve taşıyıcıya bakacaksınız. Bu iki soruyu ayırmayan ithalatçı haftalarca yanlış muhatapla yazışır ve bu arada bildirim süreleri işlemeye devam eder.
Risk kimde, sigorta kimde?
Teslim şekli, malın hasar riskinin satıcıdan alıcıya hangi fiziksel noktada geçtiğini söyler. Fabrika çıkışında devrolan bir teslim şeklinde yoldaki her şey sizin riskinizdedir; satıcı malı sağlam teslim ettiğini gösterdiği anda tartışma biter. Teslim şekli seçiminin ayrıntısı için Incoterms yazımıza bakabilirsiniz.
Sigorta ise ayrı bir sözleşmedir. Bazı teslim şekilleri satıcıya sigorta yaptırma yükümlülüğü getirir, bazıları getirmez. Satıcının yaptırdığı poliçede teminat seviyesi dar olabilir ve lehtar siz olmayabilirsiniz. Bu yüzden sevkiyat öncesinde tek bir soru sorulur: bu yükün poliçesi var mı, teminatı ne, lehtarı kim?
Teminat seviyeleri arasındaki fark
Deniz ve kombine taşımalarda kargo poliçeleri genellikle üç standart teminat kümesinden biriyle yazılır. Adlandırma sözleşmeden sözleşmeye değişse de mantık aynı kalır.
| Teminat | Kapsam mantığı | Elektronik yükte uygunluk |
|---|---|---|
| Geniş | Poliçede sayılan istisnalar dışındaki hasarları karşılar | Kırılgan ve değerli yükte tercih edilen seviye |
| Orta | Yalnızca poliçede sayılan olaylar karşılanır, liste geniştir | Düşük değerli, dayanıklı yüklerde düşünülebilir |
| Dar | Sayılan olaylar kısıtlıdır, çoğu yükleme hasarı dışarıda kalır | Elektronik üründe çoğu zaman yetersiz kalır |
Poliçede teminat adından daha önemli olan, istisna listesi ve muafiyet maddesidir. Küçük hasarların tamamen sizde kalmasına yol açan bir muafiyet, geniş görünen bir teminatı pratikte işe yaramaz hâle getirebilir. Poliçeyi imzalamadan önce bu iki bölümü okuyun.
Hasarı fark ettiğinizde sırayla ne yapılır?
- Teslim belgesine şerh düşün. Konteyner ya da koli teslim alınırken görünür hasar varsa taşıyıcının belgesine kayıt konur. Temiz imzalanmış bir teslim belgesi, sonradan açılan dosyanın en zayıf noktası olur.
- Açmadan önce fotoğraflayın. Mühür numarası, konteyner kapısı, istif düzeni, ezilmiş kolinin yerindeki hâli. Kutu boşaltıldıktan sonra çekilen fotoğraf, hasarın nerede oluştuğunu göstermez.
- Sigortacıya ve taşıyıcıya aynı gün bildirin. Poliçede ve taşıma sözleşmesinde bildirim süreleri vardır ve bunlar kısadır. Bildirimi tutar netleşene kadar beklemeyin; önce haber verin, dosyayı sonra büyütün.
- Hasarlı malı olduğu gibi bırakın. Eksper gelene kadar ambalaj, palet ve koli korunur. Onarım ya da imha, dosya kapanmadan yapılmaz.
- Hasar listesini ürün bazında çıkarın. Model, adet, seri numarası ve hasar biçimi. Toplu bir tutar beyanı değil, satır satır döküm istenir.
Sigortanın ödemediği tipik durumlar
- Yetersiz ambalaj. Üretici paketlemesi taşımaya uygun değilse zarar genellikle kapsam dışında kalır. Bu, numune aşamasında kontrol edilecek bir konudur.
- Gecikmeden doğan kayıp. Yük geç geldiği için kaçırılan satış, kargo poliçelerinin tipik istisnasıdır.
- Eşyanın kendi yapısından gelen bozulma. Doğal fire ya da üründen kaynaklanan arıza taşıma hasarı sayılmaz; bu bir tedarikçi konusudur.
- Geç bildirim. Süresinde yapılmayan bildirim, haklı bir talebi bile tartışmalı hâle getirir.
- Belgesiz hasar. Teslimde şerh yoksa ve fotoğraf yoksa, hasarın taşıma sırasında oluştuğunu göstermek zorlaşır.
Dosyayı güçlendiren kayıt düzeni
Hasar dosyası, sevkiyat başlamadan önce kurulur. Yükleme öncesinde tedarikçiden alınan istif ve paletleme fotoğrafları, konteyner mühür numarasının yazışmada geçmesi, çeki listesiyle fiili sayımın eşleşmesi: bunlar hasar çıkmadığında bir işe yaramaz, hasar çıktığında dosyanın belkemiği olur.
İkinci nokta, sorumluluğun paylaşıldığı durumlardır. Deniz taşımacılığında yükün bir bölümünün kurtarma amacıyla feda edilmesi gibi hâllerde masraf tüm yük sahiplerine dağıtılabilir. Bu ihtimal sık değildir ama poliçesiz yükte ağır sonuç doğurur; sigortasız sevkiyat kararı verilirken hesaba katılmalıdır.
Her sevkiyat sigortalanmalı mı?
Karar pratikte yükün değerine ve yerine konabilirliğine bakılarak verilir. Düşük değerli, hızlı yenilenebilen ve hava kargoyla gelen küçük bir partide poliçe maliyeti riske göre yüksek kalabilir. Buna karşılık deniz yoluyla gelen, birden çok aktarma gören ve stoğun büyük bölümünü taşıyan bir konteynerde sigortasız yola çıkmak, tek bir olayla birkaç aylık satışı silebilecek bir karardır.
İkinci ölçüt yerine koyma süresidir. Hasar hâlinde aynı ürünü yeniden getirmek aylar alıyorsa zararın parasal tutarı tablonun yalnızca bir parçasıdır; asıl kayıp o aylarda boş kalan raf olur. Poliçe bu boşluğu kapatmaz ama yeni siparişin finansmanını mümkün kılar. Yıl boyunca düzenli sevkiyat yapan firmalar her yük için ayrı poliçe yerine abonman düzeniyle çalışmayı değerlendirir; bu, her sevkiyatta aynı soruları baştan konuşma yükünü de kaldırır.
Kısa kontrol listesi
- Teslim şeklinden riskin hangi noktada size geçtiğini yazılı olarak teyit edin.
- Poliçenin varlığını, teminat seviyesini, muafiyetini ve lehtarını sevkiyat öncesi öğrenin.
- Teslim alırken görünür hasarı belgeye şerh düşmeden imza atmayın.
- Açmadan önce fotoğraf çekin, mühür numarasını kaydedin.
- Bildirimi aynı gün yapın, malı eksper gelene kadar olduğu gibi tutun.
- Hasarı model ve adet bazında dökün, toplu tutar beyan etmeyin.
KAV Elektronik, kendi ithalatının yanı sıra ithalat ve ihracatı hizmet olarak da yürütür; sevkiyat düzenini kuran taraf olarak hasar ihtimalini baştan planlar.