Gümrük kıymeti, ithal edilen eşyanın vergilendirmede esas alınan değeridir ve kural olarak o eşya için fiilen ödenen ya da ödenecek satış bedeline dayanır. Bu bedelin üzerine, teslim şekline göre eşyanın yurda giriş noktasına kadar oluşan belirli masraflar eklenir. Yani faturadaki tutar hesabın başlangıcıdır, tamamı değildir.
Kıymetin dayanağı: satış bedeli
Beyanın temeli, alıcı ile satıcı arasındaki gerçek satış işlemidir. Bu yüzden kıymet beyanı tek bir belgeden değil, birbirini doğrulayan bir belge kümesinden çıkar: proforma ya da ticari fatura, sipariş teyidi, ödeme kaydı ve taşıma belgesi. Dördü aynı tutarı ve aynı teslim şeklini gösteriyorsa beyan kendi içinde tutarlıdır.
Satış bedelinin kıymet olarak kabul edilmesi için işlemin olağan bir alım satım olması beklenir. Alıcıyla satıcı arasında fiyatı etkileyen bir ilişki varsa, ya da fiyat eşyadan bağımsız bir koşula bağlanmışsa, beyan edilen tutar tek başına yeterli sayılmayabilir. Böyle durumlarda gümrük idaresi kıymeti başka yöntemlerle, örneğin aynı ya da benzer eşyanın kıymetiyle belirleyebilir. İthalatçı açısından pratik sonuç şudur: fiyatın nasıl oluştuğu açıklanabilir olmalıdır.
Kıymete giren ve girmeyen masraflar
En sık karışan konu, hangi masrafın kıymete dahil edildiğidir. Ayrım kabaca giriş noktasına göre yapılır: eşyanın yurda girişine kadar oluşan ve satışın parçası olan masraflar kıymete girer, giriş sonrasında oluşan masraflar girmez.
| Masraf kalemi | Kıymete etkisi | Neden |
|---|---|---|
| Ürün bedeli | Girer | Satış bedelinin kendisi |
| Giriş noktasına kadar navlun | Girer | Eşyanın yurda gelişine kadar oluşan taşıma |
| Taşıma sigortası | Girer | Giriş noktasına kadar olan kısım |
| Satıcıya ödenen ambalaj, etiketleme, kalıp bedeli | Genellikle girer | Eşyanın üretimi ve satışıyla ilgili bedeller |
| Komisyon ve aracılık bedeli | Niteliğine göre değişir | Satın alma komisyonu ile satış komisyonu ayrı değerlendirilir |
| Yurt içi nakliye, depolama | Girmez | Giriş sonrasında oluşur |
| Montaj, kurulum, eğitim | Girmez | İthalattan sonraki hizmet, belgede ayrı gösterilirse |
Tablodaki ayrımın işe yaraması için faturanın kalem kalem yazılmış olması gerekir. Tek satırda toplanmış bir tutar, içinde kıymete girmeyen bir hizmet barındırıyor olsa bile o hâliyle beyan edilir. Kalıp bedeli, numune bedeli ya da kurulum hizmeti faturada ayrı gösterilmediğinde bu ayrımı sonradan yapmak zorlaşır.
Teslim şekli kıymeti nasıl değiştirir
Aynı ürün, aynı tedarikçi ve aynı adet için bile beyan edilecek kıymet teslim şekline göre farklı kurulur. Fabrika teslim bir alımda fatura yalnızca ürün bedelini gösterir; navlun ve sigorta ayrı belgelerden alınıp kıymete eklenir. Masrafların satıcı tarafından karşılandığı bir teslim şeklinde ise taşıma zaten fatura tutarının içindedir ve ikinci kez eklenmez.
Burada iki yönlü hata mümkündür. Navlunun ayrı faturalandığı bir alımda taşımayı kıymete eklemeyi atlamak eksik beyandır; bedeli zaten fatura tutarına dahil olan bir alımda navlunu bir kez daha eklemek ise gereksiz vergi ödemek demektir. Her iki hata da teslim şeklinin belgelerde tek biçimde yazılmasıyla önlenir.
Tek sevkiyatta birden çok kalem varsa masraf nasıl dağıtılır
İthalatçının pratikte en çok uğraştığı durum, aynı konteynerde farklı tarife sınıflandırmasına giren birden fazla ürünün bulunmasıdır. Navlun ve sigorta tek bir tutar olarak faturalandığı için, bu tutarın kalemler arasında paylaştırılması gerekir. Paylaştırma ölçüsünün tutarlı olması beklenir: aynı sevkiyat içinde bir kalem için ağırlık, diğeri için değer esas alınırsa beyan savunulabilirliğini yitirir.
- Ağırlık esaslı dağıtım: yoğun ve ağır ürünlerin bulunduğu sevkiyatlarda taşımanın gerçek maliyetine yakın sonuç verir.
- Hacim esaslı dağıtım: hafif ve hacimli elektronik ürünlerde taşıma bedelinin oluşma biçimine daha uygundur.
- Kıymet esaslı dağıtım: kalemler arasında ağırlık ve hacim farkı küçükse uygulaması en basit yoldur.
Hangi ölçü kullanılırsa kullanılsın, dağıtımın hesap tablosu sevkiyat dosyasında saklanmalıdır. Sonradan gelen bir soruda beyanın nasıl kurulduğunu gösteren tek kayıt bu tablodur; gümrük müşavirinin elinde de aynı tablonun bulunması gerekir.
Kıymet sorgulanırsa ne istenir
Beyan edilen kıymet, idarenin elindeki benzer eşya verileriyle karşılaştırıldığında düşük görünürse ek inceleme yapılabilir. İthalatçıdan beklenen, fiyatın gerçek olduğunu gösteren kayıtlardır. Hazır tutulması gereken belge kümesi hemen hemen her seferinde aynıdır.
- Satıcıyla yazışma: fiyat teklifi, pazarlık kaydı, sipariş teyidi.
- Ödemenin banka kayıtları: tutar, tarih ve lehdar, fatura ile aynı olmalı.
- Taşıma ve sigorta belgeleri: masrafın hangi tarafta olduğunu gösterir.
- Önceki sevkiyatların aynı ürün için beyanı: fiyat seyri tutarlı mı?
- Adet ve modelin faturayla, çeki listesiyle ve taşıma belgesiyle örtüşmesi.
Bu kümeyi sevkiyat dosyasında baştan toplamak, sonradan aramaktan hızlıdır. Bekleme, eşya limanda ya da antrepoda durduğu sürece ek maliyet ürettiği için, belge eksikliği doğrudan nakit akışına yansır.
Belge tutarlılığı kontrol listesi
- Fatura tutarı ile ödeme kaydı aynı mı?
- Teslim şekli fatura, taşıma belgesi ve sigorta poliçesinde aynı yazılmış mı?
- Kalıp, numune ve kurulum gibi kalemler faturada ayrı satırda mı?
- Adet ve model, çeki listesi ile faturada birebir aynı mı?
- Beyan edilen kıymet, aynı ürünün önceki beyanlarıyla açıklanabilir bir ilişki içinde mi?
Gümrük kıymeti, tarife sınıflandırmasıyla birlikte verginin iki ayağından biridir: sınıflandırma oranı, kıymet matrahı belirler. KAV Elektronik ithalat operasyonunda bu iki ayağı sipariş aşamasında, yani belgeler henüz düzenlenirken ele alır; sevkiyat yola çıktıktan sonra düzeltme her zaman daha pahalıdır.