Demuraj, konteynerin limandan zamanında çekilmemesi nedeniyle taşıyıcıya ödenen bedeldir; ardiye ise yükün terminalde ya da antrepoda beklediği süre için tesis işletmecisine ödenen depolama bedelidir. Üçüncü bir kalem olan detention, boş konteynerin iade edilmemesinden doğar. Üçü aynı olayın farklı tarafları olduğu için aynı gecikmede ikisi birlikte işleyebilir; bu yüzden ithalatçının takip ettiği şey tek bir gün sayısı değil, üç ayrı sayaçtır. Gecikme bedelleri planlanabilir bir maliyet kalemi de değildir: sevkiyat zamanında ilerlediğinde hiç doğmaz, bir belge geç kaldığında ise ürünün birim maliyetini fark edilir biçimde yukarı çeker.
Üçü aynı şey değil
Karışıklığın kaynağı, günlük konuşmada hepsine demuraj denmesidir. Oysa alacaklı taraf ve sayacı başlatan olay farklıdır.
- Demuraj: dolu konteyner limanda, taşıyıcının verdiği serbest sürenin ötesinde bekliyor. Alacaklı taşıyıcı hattır.
- Detention: konteyner limandan çıktı, boşaltıldı ama boş olarak iade edilmedi. Alacaklı yine taşıyıcıdır.
- Ardiye: yük terminalin ya da antreponun sahasında duruyor. Alacaklı tesisi işleten taraftır ve bu bedel taşıyıcıdan bağımsız doğar.
Parsiyel yükte tablo biraz değişir: konteyner size ait olmadığı için demuraj ve detention sizi doğrudan ilgilendirmez, ama yükün boşaltma deposunda beklemesinden doğan ardiye ve elleçleme sizde kalır.
Bu ayrımın pratik karşılığı şudur: gecikme çıktığında tek bir yere değil, iki ya da üç ayrı tarafa borç doğar ve her biri farklı bir hesapta görünür. Sevkiyat kapandıktan sonra maliyeti gözden kaçırmamak için bu kalemleri ürün maliyetine değil, sevkiyat dosyasına ayrı satır olarak yazmak gerekir. Aksi hâlde birim maliyet hesabı doğru çıkmaz ve gecikmenin gerçek bedeli hiç görünmez.
Serbest süre nereden başlar
Serbest süre, teklif yazışmasında en çok atlanan satırdır. Kaç gün olduğu kadar hangi olayla başladığı önemlidir, çünkü iki teklifte aynı gün sayısı yazılı olsa bile başlangıç noktası farklıysa eldeki süre farklıdır.
- Geminin varış bildirimi mi, yoksa yükün terminale fiilen indirilmesi mi esas?
- Hafta sonu ve resmî tatiller süreye dahil mi?
- Ardiye sayacı demurajla aynı gün mü başlıyor?
- Boş konteyner iade süresi, limandan çıkış tarihinden mi sayılıyor?
- Süre uzatması mümkün mü, hangi aşamada talep edilmeli?
Bu beş soru teklif alınırken sorulur, yük yola çıktıktan sonra sorulduğunda pazarlık gücü kalmaz.
Serbest sürenin pratikte ne kadarını kullanabildiğiniz de ayrı bir hesaptır. Süre gemi varışıyla başlıyorsa, beyanın hazırlanması ve varsa muayene sırası o sürenin içinden harcanır. Yani kâğıt üzerinde görünen gün sayısı, elinizdeki gerçek hareket alanı değildir; bunu baştan kabul edip planı buna göre sıkıştırmak, sonradan uzatma istemekten daha kolaydır.
Gecikme en çok neden olur
Limanda bekleyen yükün arkasında neredeyse her zaman bir belge ya da karar eksiği vardır, taşıma hatası değil. En sık görülen nedenler şunlardır:
- Taşıma senedinin aslı ya da ciro edilmiş hâli zamanında eline geçmediği için teslim emri alınamıyor.
- Beyan için gereken bir evrak tedarikçiden eksik geldi ve yazışma günler alıyor.
- Tarife sınıflandırması tartışmalı; beyan değiştirilmeden hat ilerlemiyor.
- Fiziki muayene ya da tahlil kararı çıktı, sıra bekleniyor.
- İç nakliye ayarlanmadı; araç bulunamadığı için konteyner limanda duruyor.
- Depoda yer yok ya da boşaltma ekibi yok; konteyner kapıda bekliyor ve detention işliyor.
İlk üçü yükleme öncesi hazırlıkla, son üçü varış planıyla önlenir. Bekleme bedeli çıktığında soru kim ödeyecek değil, hangi adım geç kaldı olmalıdır; aynı neden ikinci kez tekrar ederse maliyet artık kaza değil, düzen sorunudur.
Hangi gecikme kimin masrafı
Bekleme bedeli doğduğunda masrafın nerede kalacağı çoğunlukla sözleşmeye değil, nedenin kanıtlanabilirliğine bağlı olur. Aşağıdaki tablo, en sık görülen altı nedende hangi kalemin işlediğini ve masrafın kimde kalmasının beklendiğini gösterir.
| Gecikme nedeni | İşleyen kalem | Masraf kimde kalır |
|---|---|---|
| Taşıma senedi geç geldi | Demuraj ve ardiye | Senedi göndermekte geciken taraf; sözleşmede yazılı olmalı |
| Tedarikçiden evrak eksik | Demuraj ve ardiye | Tedarikçiyle paylaşılır; sipariş yazışmasında kayıtlı olması şart |
| Muayene veya tahlil kararı | Ardiye ve elleçleme | İthalatçıda; önlenemez ama süre payı bırakılabilir |
| İç nakliye ayarlanmadı | Demuraj | İthalatçıda |
| Boş konteyner iade gecikti | Detention | İthalatçıda |
| Depoda yer yok | Detention ve ardiye | İthalatçıda; stok planlamasının eksiği |
Beklemeyi önlemek için kontrol listesi
- Serbest süreyi ve başlangıç olayını teklif aşamasında yazılı alın.
- Yükleme öncesi belge listesini tedarikçiyle tek mesajda teyit edin; eksik bir satır varışta gün maliyeti olur.
- Gemi varış tahminini alır almaz iç nakliye ve boşaltma gününü rezerve edin.
- Depoda yer yoksa kararı varıştan önce verin; antrepo kullanımı çoğu zaman beklemekten ucuzdur.
- Boş konteyner iadesini boşaltma günüyle aynı plana yazın, sonraya bırakmayın.
- Her sevkiyattan sonra gecikme nedenini tek satır not edin; tekrar eden neden düzeltilecek olandır.
KAV Elektronik kendi ithalat sevkiyatlarında bu sayaçları ayrı ayrı izler; ithalat ve ihracatı hizmet olarak aldığı firmalar için de aynı takibi yürütür.