AEEE, atık elektrikli ve elektronik eşya anlamına gelir ve bu alandaki yükümlülükler ürünü piyasaya arz eden tarafa yüklenir. İthal edilen bir elektronik üründe piyasaya arz eden taraf üretici değil ithalatçıdır; yani ürünün ömrü sonundaki toplama ve geri kazanım sorumluluğu, Türkiye'de o ürünü ilk kez satışa sunan firmaya aittir.
Bu yazı, elektronik ürün getiren bir ithalatçının bu başlığı nasıl kurduğunu anlatıyor. Konu çoğu firmada ürün yolda iken değil, ilk satış faturası kesildikten sonra hatırlanır. Oysa gereken kayıtların bir bölümü ürünün ambalajına ve etiketine işlendiği için karar, siparişten önce verilmesi gereken bir karardır: ambalaj basıldıktan sonra değiştirmek yeni bir kalıp ve yeni bir parti demektir.
Yükümlülük kime düşer
Mevzuat, elektrikli ve elektronik eşyayı Türkiye pazarına ilk kez sunan tarafı sorumlu kabul eder. İthalatta bu sıralama şöyle kurulur:
- Yurt dışındaki üretici: Ürünü üretir, teknik dosyayı ve işaretlemeyi hazırlar, fakat Türkiye pazarına arz eden taraf değildir.
- İthalatçı: Ürünü ilk kez piyasaya sunar. Kayıt, bildirim ve ürün üzerindeki bilgilerin doğruluğu bu tarafta toplanır.
- Bayi ve satıcı: Ürünü son kullanıcıya satar. Satış noktasında bilgilendirme ve bazı durumlarda eski cihazın geri alınması gibi görevleri olur, ancak kayıt yükümlülüğü ithalatçıdaki gibi değildir.
Bu ayrımın pratik sonucu şudur: bayi ağınıza sattığınız her kalem, sizin piyasaya arz ettiğiniz miktara yazılır. Bayi kendi müşterisine kaç adet sattığından bağımsız olarak, bildirim tabanı sizin sevk ettiğiniz adettir.
Ürün ve ambalaj üzerinde ne bulunur
Yükümlülüğün en görünür tarafı üründe ve ambalajındadır. Burada üç ayrı bilgi kümesi vardır ve sık karıştırılır:
| Bilgi | Nerede durur | Ne anlatır |
|---|---|---|
| Üzeri çizili çöp kutusu işareti | Ürün gövdesi ya da ambalaj | Cihazın evsel atıkla birlikte atılmaması gerektiği |
| İthalatçı bilgisi | Ürün etiketi ve kutu | Ürünü piyasaya arz eden firmanın kimliği |
| Yönetmeliğe uygunluk ifadesi | Kullanım kılavuzu ve kutu | Ürünün ilgili düzenlemeye göre hazırlandığı beyanı |
Bu üç kalem birbirinin yerine geçmez. Çöp kutusu işareti varken ithalatçı bilgisi yoksa, ürün sahasında kimin sorumlu olduğu okunamaz. İthalatçı bilgisi varken işaret yoksa, atık yönetimi tarafı eksik kalır.
Siparişten önce verilmesi gereken kararlar
Etiket ve ambalaj içeriği üreticide basıldığı için bu kararlar sipariş formuna girer. Yükleme öncesinde netleşmesi gerekenler:
- Kutu üzerinde ithalatçı bilgisinin hangi yüze, hangi boyutta basılacağı.
- İşaretlemenin ürün gövdesine mi, yalnızca ambalaja mı uygulanacağı.
- Türkçe kullanım kılavuzunun kutuya mı konacağı, ayrı mı gönderileceği.
- Kılavuzdaki atık bilgilendirme metninin kim tarafından yazılacağı.
- Ambalaj malzemesinin ve koli içi adedin değişip değişmeyeceği.
Bu beş maddeyi üreticiye tek bir dosyada göndermek, parti başına tekrarlanan yazışmayı ortadan kaldırır. Dosyanın bir kopyası proforma faturaya ek yapıldığında, yükleme öncesi denetimde kontrol edilecek liste de hazır olur.
Kayıt, bildirim ve toplama tarafı
Operasyonun ikinci yarısı ürün satıldıktan sonra başlar. Burada üç iş vardır: ilgili sisteme kayıt olmak, piyasaya arz edilen miktarı bildirmek ve toplama tarafındaki sorumluluğu bir düzene bağlamak. Firmalar bu son başlığı genellikle yetkilendirilmiş bir kuruluş üzerinden yürütür; kendi başına toplama ağı kurmak, yalnızca çok büyük hacimlerde anlamlı olur.
Bildirim tabanının doğru çıkması için stok tarafında tek bir şart var: sevk edilen adedin ürün grubu bazında ayrıştırılabilmesi. Stok kodunuz yalnızca modeli söylüyorsa, yıl sonunda hangi kalemin hangi ürün kategorisine girdiğini tek tek ayırmak zorunda kalırsınız. Kodlama düzenine ürün kategorisi alanı eklemek, bu işi en baştan çözer.
Toplama tarafında ithalatçıyı en çok zorlayan kalem, sahadan geri dönen cihazlardır. Garanti kapsamında dönen arızalı cihaz ile ömrünü tamamlamış cihaz aynı şey değildir; ikisi aynı rafta birikirse ne garanti süreci ne atık tarafı doğru işler. Dönen malı kapıda ikiye ayırmak, sonradan yapılacak ayıklamadan çok daha hızlıdır.
Bayi ağına nasıl anlatılır
Yükümlülük ithalatçıda olsa da sahadaki uygulama bayi noktasında yürür. Son kullanıcı cihazını değiştirmek istediğinde eski cihazı çoğu zaman satış yaptığı yere bırakır; o noktada ne yapılacağı belirsizse cihaz ya müşteride kalır ya da karışık bir kutuda birikir. Bayi ağına verilecek talimat üç cümleyi geçmemeli: eski cihaz hangi kutuya konur, kaç adette haber verilir, kayda hangi bilgi yazılır.
Bu talimatın yazılı olmasının ikinci faydası ölçümdedir. Sahadan dönen adet bilinmiyorsa, piyasaya arz edilen miktarla toplanan miktar arasındaki ilişki hiç kurulamaz ve yıl sonunda yalnızca sevk rakamı elinizde kalır. Bayi noktasında tutulan basit bir dönüş kaydı, bu boşluğu kapatan en ucuz çözümdür. Kaydın sahiplenilmesi için bayiye neyin karşılığında tutulduğunu söylemek gerekir; cihazın atık tarafına geçmesi, aynı müşteriye yeni cihaz satmanın da en doğal zeminidir.
Ambalaj tarafı da aynı mantıkla yürür. Koli ve iç dolgu malzemesi bayi deposunda birikir; master karton ölçüsü ve dolgu miktarı sipariş aşamasında belirlendiği için, bu birikmenin boyutunu da ithalatçı belirler. Gereğinden büyük kutu yalnızca navlun maliyeti değil, kanalın her noktasında atık yükü üretir.
Kısa kontrol listesi
- Ürün ve ambalaj üzerinde ithalatçı bilgisi ve atık işareti var mı?
- Türkçe kılavuzda atık bilgilendirme metni yer alıyor mu?
- Etiket dosyası proforma faturaya ek yapıldı mı?
- Stok kodu ürün kategorisini ayrıştırıyor mu?
- Sahadan dönen cihaz garanti ve ömür sonu olarak ayrı mı kaydediliyor?
- Bildirim ve toplama tarafını kimin yürüttüğü yazılı mı?
KAV Elektronik, ithal ettiği elektronik ürünlerde etiket ve ambalaj hazırlığını sipariş aşamasında kurar; ithalatı hizmet olarak alan firmalar için de aynı dosya düzenini çıkarır. Yükümlülüğün kapsamı, oran ve bildirim ayrıntıları yürürlükteki yönetmeliğe göre değişir; karar verirken esas olan, o anda yürürlükte olan metin ve ürünün kendi kategorisidir.